Zamek Craigmillar

Szczególnie przydatną wskazówką jest wewnętrzny mur obwodowy. Tradycyjny odczyt płyty herbowej dawał datę 1427, lecz HES uznaje tę interpretację za wątpliwą. Część pierwotnych otworów strzelniczych wskazuje na czas nie wcześniejszy niż mniej więcej połowa XV wieku. Okrągłe baszty narożne i wysunięte zwieńczenie należą do tego obwodu. Szerszy dziedziniec zewnętrzny reprezentuje kolejny etap rozwoju, więc nie należy łączyć obu przestrzeni w jedną fazę budowlaną.

Craigmillar był również domem rodziny mocno zaangażowanej w życie miejskie Edynburga. Sale, prywatne komnaty i zaplecze służyły mieszkaniu oraz przyjmowaniu gości równie wyraźnie jak obronie. Podczas angielskiej kampanii w 1544 roku zamek poddano; późniejszy przekaz opisuje jego spalenie. Następna przebudowa może wiązać się z tymi zniszczeniami. Zbyt daleko szłoby jednak przypisywanie każdego zmienionego wnętrza jednemu wydarzeniu wyłącznie na podstawie tych relacji.

Maria Stuart odwiedziła Craigmillar w 1563 roku, a następnie wróciła w listopadzie 1566. Drugi pobyt nastąpił po trudnych miesiącach obejmujących zabójstwo sekretarza Davida Rizzia, narodziny księcia Jakuba i ciężką chorobę królowej. Wydarzenia te wyjaśniają polityczne napięcie, ale nie czynią Craigmillar bezpośrednim schronieniem po marcowym zabójstwie Rizzia. Obecność Marii jest udokumentowana; podobnej pewności nie można automatycznie przenosić na wszystkie historie związane z jej wizytą.

Najważniejszym przykładem pozostaje domniemany Craigmillar Bond. Późniejsze relacje łączą prowadzone tutaj rozmowy z planem usunięcia męża Marii, lorda Darnleya. Nie zachował się egzemplarz rzekomego porozumienia, a HES zaznacza, że wielu historyków wątpi, czy taki dokument w ogóle istniał. Wiedzy ani zgody królowej nie wolno po prostu zakładać. Kontrowersję warto zachować, lecz nie zamieniać jej w pewną scenę podpisywania umowy przez spiskowców przed obliczem Marii.

W 1660 roku Craigmillar kupił Sir John Gilmour i znacząco przebudował zachodnie skrzydło. Wygodniejsze apartamenty pokazują kolejne ambicje mieszkalne realizowane wewnątrz starszych murów. Rodzina ostatecznie przeniosła się gdzie indziej, a pod koniec XVIII stulecia zamek utracił funkcję rezydencji. W 1949 roku objęto go państwową opieką konserwatorską w formule guardianship. Dzisiejsza ruina łączy więc budowę średniowieczną, późniejsze adaptacje i konserwację, zamiast stanowić nietknięty obraz czasów Marii.

Poświęć dziedzińcom i obwodowi murów tyle samo uwagi co samej wieży, korzystając z aktualnie otwartych części. Porównaj poszczególne skrzydła, zanim spojrzysz w stronę Edynburga. Drzwi, schody i zmiany w kamiennej konstrukcji pomagają rozróżnić warstwy bez konieczności rozstrzygania każdej architektonicznej niepewności. Atmosferę Craigmillar tworzą właśnie ich wzajemne relacje: podmiejska siedziba ważnej rodziny, udokumentowana królewska wizyta, sporne wspomnienia polityczne i późniejsi mieszkańcy poszukujący wygody. Spacer nabiera głębi, gdy zamiast jednej zamkniętej opowieści dostrzega się kilka następujących po sobie sposobów korzystania z tego samego miejsca. Szczególnie ciekawe jest zestawienie zamkniętego dziedzińca z rozległym widokiem poza murami. Pierwszy kieruje uwagę ku życiu mieszkańców, drugi przywraca szerszy kontekst podmiejskiej rezydencji. Dopiero razem pozwalają zrozumieć, dlaczego to położenie mogło służyć jednocześnie odosobnieniu i utrzymywaniu związków z pobliskim miastem.